پیدایش کوچ نشینی در ایران

 

کوچ نشینی هم دردنیا وهم درایران سابقه ای دراز دارد اما از لحاظ تاریخی بررسی علل و انگیزه های کوچ نشینی در زمان ها ومقاطغ مختلف وضع گوناگونی را نشان میدهد.درآغازکوچ نشینی شکل کاملا ساده ای داشت وانسان هایی ابتدائی به طور ساده از طریق گردآوری دانه هاو ریشه گیاهان و میوه های جنگلی وشکار حیوانات زندگی میکردند.در این مرحله ازتحول فرهنگی اصطلاحا به دوره شکارگری و گردآوری خوراک نامیده میشد.انسانها به صورت گروهای کوچک مرکب ازچند خانواربرای تهیه غذا وشکار از جائی به جای دیگر کوچ میکردند این نوع کوچ نشینی حاکی از وابستگی انسان به طبیعت است.از حدود 12000 سال پیش درخاورمیانه و آسیای جنوب شرقی وپس از آن درآمریکاانسان به اهلی کردن حیوانات و نباتات پرداخت ووارد مرحله تازه ای ازتکامل فرهنگی که به دوره نولید خوراک نامیده میشد گردید.

با اهلی کردن حیوانات که در بعضی ازمناطق دنیا میسربود،کوچ نشینی شکل تازه ای پیدا میکند واز پس انسانهانه به منظورشکاریا گردآوری خوراک بلکه برای تامین غذای دام درجستجوی مراتع وعلفزارهای سرسبزاز جائی به جای دیگر کوچ میکنند.این جابجایی وتغییرمکان خودبه نوعی وابستکی انسان رابه طبیعت نشان میدهد.

هرچنددامداری خودنوعی تولید است اما درمراحل نخستین تکامل آن چندان اهمیتی نداردو تاحدودی بااقتصاد مبتنی برخوراک مشابه است.زیرادر دوره شکارگری وگردآوری خوراک که گروهای انسانی برای تهیه خوراک خوداز محلی به محل دیگر حرکت میکردند.بدین ترتیب زندگی کوچ نشینی یابه عبارت دیگر ییلاق وقشلاق کردن این اقوام هرچندجلوه ای از هوشیاری آنهاست درعین حال مبین ضعف آنها در برابرطبیعت است.

پیدایش زندگی کوچ نشینی باتوجه به اقتصاد دامی متاثراز شرایط طبیعی است.خشکی هوا وکمبودباران درفصل تابستان موجب خشکیدن نباتات میشود ازسوی دیگرگرمای شدید هوابه دام هاصدمه میزند وآنهارا تلف میکند،درنتیجه حرکت دامدارها به نقاط معتدل وسرزمینهای کوهستانی به منظور دستیابی به مراتع سرسبز وحفظ دام هادر برابرگرما امری ضروری است.

تغییرات آب وهوادر فصول سال سبب پیدایش نوعی زندگی ییلاق-قشلاق میگردد،بدین ترتیب دراواخربهارایلات وعشایر کوچ رو به همراه دام از مناطق جلگه ای گرمسیربه کوه ها کوچ میکنند ودر پاییز مجددابه سوی دشت ها سرازیز میشوند.ازعوامل موثردیگردر ایجاد پدیده های کوچ گری عامل سیاسی را میتوان ذکرکرد،زیرا،اغلب اوظاع واحوال سیاسی،بویژه کوچ اجباری ایلات وعشایر ازسرزمینی به سرزمین دیگرونیز دشواریهای سیاسی دیگرسبب پیدائی وگسترش زندگی کوچندگی دریک منطقه میگردد.

بررسی زندگی کوچ نشینی مبین آن است که این پدیده بیشتردر سرزمین های نیمه خشک وحاشیه ای یعنی مناطقی که اغلب غیرقابل کشت،شیبدار وسنگلاخ ونامناسب برای کشاورزی است وجود دارد.

براثرافزایش جمیعت اندک اندک سرزمین های حاصلخیزبه زیرکشت درآمدواراضی کناره های غیرقابل کشت به صورت چراگاه مورد بهره برداری قرارگرفت این امرموجب شدکه گروهی از انسانها که به پرورش دام اشتغال دارند به منطور استفاده ازمراتع،زندگی متحرک وکوچ نشنی رابرگزینند.

برخی از محققان عقیده دارند که زندگی کوچ نشینی پس از گسترش کشاورزی ودرنتیجه افزایش جمعیت به وجود آمده است.

بنابرین میتوان گفت زندگی کوچ نشینی از کشاورزی و زندگی روستانشینی مشتق شده است.

شیوع زندگی کوچ نشینی نخست در اروپای شرقی سپس در شمال شرقی اسیا پدید امد ولی به زودی در جلگه های علفزار آسیای مرکزی وبعد درناحیه دریاچه بالکان دیده شد.مردم این مناطق که بر اثر خشکیدن اراضی بروسعت بیابان هاافزوده شد به زندگی کوچ نشینی پرداختند.

 

علل پیدایش کوچ نشینی درایران

پیدایش کوچ نشینی در کشورعلل متعددی وجود دارد:

1-موقعیت جغرافیای ایران

موقعیت ریاضی و موقعیت نسبی

الف) موقعیت ریاضی:ایران بین مدار 25-40

درجه شمالی است ودارای اقلیمی خشک ونیمه خشک است که تا حدودی در بعضی مناطق آب وهوای معتدل ترومرطوبتر دراد که میتواند درحرکت های فصلی موثرباشد.

ب) موقعیت نسبی:ایران به مانند پلی بین قاره وسرزمین های دیگر است.ازطرف جنوب در کنار خلیج فارس وعربستان –ازشمال در مجاورت آسیای مرکزی وقفقاز است.محاورت با آسیای مرکزی وقفقاز درپذیرفتن اقوام ترک ومغولی حتی آریایی در قبل از اسلام بسیار موثر بوده است.

در دوره سلجوقین و مغولان و تیموریان جمیعت زیادی بافرهنگ چادرنشینی  به سمت ایران آمدند ودربخش های مختلفی نظیر:شرق،شمال شرقی ،شمال غربی ودر بخش های از رشته کوه زاگرس وکرمان استقرار یافتند وبرعظمت کوچ نشینی افزودند.

مجاورت با عربستان وبین النهرین درنفوذ اوام عرب قبایل سامی وحامی نقش داشته.بویژه بعدازحمله مسلمانان به کشور راه ورود قبایل عرب به ایران به خصوص درخوزستان کاملابازشد.درغرب وشمال غربی درمجاورت این سرزمین باکوهستان های سلیمانیه ،توروس وآنتی توروس ترکیه نفوذ کردها را درایران گسترش داده است.

 

2- زمین شناسی وژئومورفولوژی:

معمولا چاله هایی نظیر حوض سلطان،دشت کویر،اطراف دریاچه ارومیه وجلگه های حاشیه ای مثل خزر،خوزستان وجنوب ایران درفارس وبوشهربرای قشلاق وارتفاعات وقله هاوکوهایه های کنارآنهابراری ییلاق درنظرگرفته میشود.

پدیده کوچ وزندگی کوچ نشینی به استثنای چندمنطقه ایجاد شده همچنان رواج د ارد به طوری میتوان مناطق متضادزیررانام برد:

-زاگرس شمالی در مقابل خوزستان –زاگرس مرکزی درمقابل جلگه های باریک جنوب فاری و بوشهر –ارتفاعت سبلان .مشکین شهر درمقابل جلگه مغان –کوهای البرزمرکزی وجنوبی درمقابل دشت های ورامین وگرمسار –کوهای مرز ایران وترکیه درمقابل حوضه دریاچه ارومیه

 

 

تعریف کوچ –ایل وعشایر

واژه کوچ از مصدرکوچیدن به معنی نقل مکان ازمنزلی به منزلی دیگربا ایل واهل وعیال واسباب خانه ودام،یا مهاجرت م انتقال ایل یا لشکرار جایی به جای دیگر است.

ایل که همواره با کوچ همراه میباشد واژه ترکی است به معنی دوست،موافق یار همراه رام مطیع طایفه قبیله گروه ومخصوصا به مردم چادرنشین اطلاق می گردد.در متن های تاریخی واژه ایل نخستین بار به حکومت ایلخانان به کاربرده شده است.

عشایر که مفرد آن عشیره است،واژه ای عربی است به معنی برادران قبیله تبار نزدیکان خویشاوندان دودمان واهل خانه.در قران کریم به مناسباتی چند از عشیرهبه معنی خویشان ذکر شده است.

 

 

کوچ کوچ نشینی از نظر غیرجغرافی دانان:

- منظور از زندگی کوچ نشینی آن نوع زندگی است که در آن انسانها از راه پرورش حیوانات و معمولا با برخورداری ازفراورده های کشاورزی زندگی میکنند ودرپی چراگاهای طبیعی سالانه از محلی به محل دیگری می کوچند.

- شیوه ای ای از زندگی با جابجایی سالانه و مرسومی است که گروهی از مردم همراه با چهارپایان خود،ازمحل چادرهای زمستانی تاچراگاهای تابستانی نقل مکان میکنند،ودر فصل سرمادوباره به اردوگاه زمستانی بازمیگردند.

- کوچ نشین کسی است که محل مسکونی اش را طول یک سال،دو یا چند بارجابجا میشود ویک محل مسکونی برمیگزیند.

- کوچ عبارت است ازحرکت مداوم فصلی یاسالیانه بین دومحیط متفاوت آب وهوایی که با تغییرات طبیعی ومحیط به ویژه اقلیمی ورویش گیاهی مطابق باشد.

 

انواع کوچ نشینی بر اساس شکل زمین:

براساس شکل سرزمین کوچ نشینی را میتوان به دونوع خلاصه کرد:

 

1- کوچ عمودی :بیشترین قلمرو کوچ نشینی ایران به کوچ نشینی عمودی اختصاص دارد.وسیع ترین آن در جبهه های داخلی وخارجی سلسله کوهای زاگرس مشاهدا میشود.این شیوه رایجترین انواع کوچ است.

بدین ترتیب که چند واحد مختلف جغرافیای مجاور هم،در تمام طول سال دارای علوفه قابل چرا برای دام است.این چند واحدشامل کوهستانی ،کوهپایه ودشت است.که در منطقه کوهستان وکوهپایه از اوایل بهارتااواخر تابستان فصل رشد وتوسعه علفزارهای طبیعی است.باشروع فصل سرمادر منطق کوهستانی وآغاز دوره اعتدال در درشت های محائر و کوهستانها که علفزارهای دشت سرسبز میگزدند،کوچندگان ،کوهستان را به سمت دشت های کوهپایه ای ودشت های مرتفع وبالاخره سرزمین های پست پشت سر میگذارند وبرای استفاده از چمنزارهای قشلاقی (hivernage) به دشت ها روی می آورند.این نوع جابجایی راکه در فاصله بین دشت،کوهپایه وکوهستان انجام میشود کوچ عمودی مینامند.دام های این کوچ نشینان عمدتا بز وگوسفند است.

2-کوچ افقی: دراین نوع کوچ انسان و حیوان در جهت افقی در زمین های هم ارتفاع حرکت میکنند.این نوع کوچ در زمان های گذشته در بیشتر ممالک خشک زمین دنیت از جمله ایران،عربستان ،صحرای آفریقا وصحرای گبی در مغولستان رواج داشت.در این نوع کوچ شتر دام اصلی است که همرت با آن تعدادی بزدیده می شود.در منطقه ای که پوشش گیاهی مثل خارزرد یا خارشتراز بین برود ویا کم شودکوچ نشینی وقبایل همراه با شترهای خود درپهنه صحرا به دنبال مراتع غنی تربه حرکت درمی آیند و معمولا مسافتهای زیادی رامی پیمایند.درحقیقت این قبایل در پهنه صحرابه دنبال منابع آب وعلف که معمولا درواحدهای پراکنده ودورازهم دیده میشوند.

 

تفاوت عمده کوچ افقی و عمودی:

ویژگیها وتفاوت های کوچ عمودی وافقی عبرت است از:

کوچ افقی عمدتا در پهنه وسیع بیابانی ودر خهت افقی انجام میگیرد ولی در کوچ عمودی حرکت در جهت ارتفع بوده،فاصله بسیاری در مرکزاستقرار وجود دارد.

درکوچ افقی جهت حرکت ودرنتیجه مکان موردنظرمعمولا به طوردقیق مشخص نیست،وهرجا که ازلحاظ وجود مرتع ومنبع آب امکانات لازم موجود باشد.ولی در کوچ عمودی مسیر حرکت ایل ومحدوده های مورد نظردر ییلاق وقشلاق مشخص بوده،هرطایفه برای استفاده از گیاه و آب آن منطقه دارای حدمشخصی است.

درکوچ عمودی معمولا زمان حرکت از قبل تعیین شده است (اوایل بهار واوایل پاییز)ولی در کوچ های افقی به علت نوسان بسیار شدید اوضاع طبیعی پهنه های صحراها و بیابانها در فصول مختلف سال (حالت بری)زمان کوچ مشخص نبوده.

درکوچ های عمودی،کوچ نشینان در مسیرخودغالبا از اطراف شهرها،قصبات وروستا میگذرند.درکوچ های افقی چنین چنین موقعیت هایی برای کوچ نشینان ایجاد نمیشود.

دام ها در کوچ افقی از نوعی هستند که خودرا با گیاهان صحرایی وکم آبی وفق داده اند و ساختمان بدن حیوان با چنین وضیعتی سازگاز است مانند شتر و بز،حال آنکه عشایری که کوچ عمودی دارند از دام های نظیر گوسفند بز وگاو بهره برداری میکنند.

 

 

 تقسیم بندی ایلات و عشایر از لحاظ وضیعت چگونگی کوچ:

 ایلات و عشایر ایران ازلحاظ چگونگی کوچ و اسکان به 3گروه عمده تقسیم میشوند:

گروه اول ایلات و عشایر کوچ نشین:

ایلات وعشایر کوچ نشین یا صحرانشین همواره درمیان مناطق مختلف سردسیروگرمسیر درحال حرکت و کوچ به سر میبرند.این گروه از عشایر فاقد سکونت گاهای دائمی(پایدار)یا نیمه پایدار هستند.تمام فصول را در چادرها(سیاه چادرها)زندگی میکنند و به گله داری اشتغال دارند و معشیت آنها نیزصرفاازصرفا از طریق پرورش و نگاهداری دام تامین میشود ودر واقع عامل معیشتی سبب تحرک دائمی آنهاست.

 

گروه دوم ایلات وعشایرنیمه کوچ نشین:

این گروه ازایلات وعشایرایران عمدتازندگی ییلاق - قشلاقی دارند،زمستان ها وبه طورکلی فصول سردرا دردهکده های مناطق جلگه ای(گرمسیر)بسر میبرند وفصول گرم را به همراه دام به مناطق کوهستانی(سرذسیر)کوچ میکنند.زمستان ها دارای خانه های پایدارعمدتا از نوع خشت وگل هستند و تابستان هارا درچادروبعضا در خانه های نیمه پایدار یاثابت سنگ وگلی یاخشت وگلی بانوع مشابه آن به سرمیبرند.به اتقاد مردم شناسان این شکل زندگی

ازعصرمفرغ در برخی ازمناطق خاورمیانه ومدت ها بیس از آن درآسیای مرکزی وجود داشته است.

 

گروه سوم ایلات وعشایرساکن:

یکجانشین شدن ایلات وعشایربراثرتغییر شیوه معیشت،ضعف وزوال گله داری سنتی واشتغال به فعالیت های زراعی واموردیگراست که بتدریج از کوچ نشینی به نیمه کوچ نشینی وسرانجام به یکجانشینی منجرشده است.

اعمال سیاست اسکان اجباری دولت سبب اسکان ایلات وعشایرایران گردیده است.اسکان عشایر شاهسون در دشت مغان به وسیله شرکت کشت وصنعت مغان انجام شده است،این شرکت به احداث واحدهای مسکونی پرداخته والات را تشویق به سکونت در این واحدها میکردند.باازبین رفتن مراتع که عامل اصلی اقتصاد دامپروری است،نظام ایلیاتی وانسجام میان عشایرروبه ضعف نهاد واین خانواده ها ازهم دور و پراکنده شدند ودر منطق ده وشهرسکوت کردند.

 

                       

 

روش های کوچ:

امروزه با درنظرگرفتن محدودیت هایی که درمنطق شهری به وجود

/ 3 نظر / 55 بازدید
علی اسدی

سلام. اگر می خواهی از تعبیر خوابها و رویاهایی که می بینی سر در بیاوری، به وبلاگ من تشریف بیار! من متخصص تعبیر خواب و رویا هستم! 88roya88.blogfa.com

mojtaba hojatoleslami

سلام طبق گفته‌های آقای مهندس احمد علی‌ هراتی نیک‌ صنایع فولاد، بزودی کارخانه‌های ذوب آهن باید درشون را ببندند زیرا دولت نرخ برق را برای کارخانه‌ها بالا برده است، و ما بهیچ وجه با آهن آلات وارد شده نمیتوانیم رقابت کنیم. ما اگر کوره‌های بهتری داشتیم بهترین آهن دنیا را میتونستیم تولید کنیم. اما متأسفانه همینطور که آقای هراتی نیک‌ گفته ما بخاطر لج کردن دولت با دنیا و تحریم‌های مختلفه، آهن را با هزینهٔ خیلی بالا تولید می‌‌کمنیم. بهترین نفت را داریم ولی‌ نمیتونیم تصفیه کنیم. بهترین سنگ آهن را هم داریم ولی‌ باید از خارج آهن بیاوریم .

محمد

سلام.تاحدودی اطلاعاتی که داده بودید خوب بود..اما در مورد ایل بزرگ قشقایی نتونسته بودید کامل توضیح بدهید..در ضمن معنی کلمه قشقایی از کلمات قاش قایی تشکیل شده است که کلمه قاش به معنی وسط ابرو ویا نگین میباشدوکلمه قایی از اقوام قایی ها که اکنون هم در منطقه قفقاز ایلاتی به همین نام(قایی) هستند تشکیل شده قاییها سه گروه بوده اند بانام ساق قایی(قایی های گروه راست)سول قاییها(قاییهای گروه چپ)وقاش قاییها(قاییهای میانه یا وسط)که بعد ها به قشقایی تغییر یافته...