آموزش گردشگری و هتلداری

این وبلاگ درباره کلیه امور گردشگری و هتلداری و آموزش آنها مخصوصا طبیعت گردی صحبت میکند

درآمدی بر گردشگری
نویسنده : رضا حسینی - ساعت ۱۱:٤۸ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٩/۱/۱٥

فصل اول

 

درآمدی بر گردشگری

 

 

 

به طور کلی می توان گفت که چهار گروه اصلی در این صنعت به نقش آفرینی می پردازند.

     نخستین گروه گردشگران هستند.

     دومین گروه را باید فعالین اقتصادی در صنایعی دانست که به گردشگران کالا و خدمات ارائه  می دهند. هتل ها، رستوران ها، شرکت های حمل و نقل، راهنمایان تور، دفاتر خدمات مسافرتی و جهانگردی و عرضه کنندگان سوغات و هدایا گروه هایی از این فعالین هستند.

     سومین گروه ذینفع را باید مدیریت سیاسی سرزمین مقصد دانست.

     سرانجام چهارمین گروه ذینفع را باید جامعه محلی در مقصد گردشگری دانست.

 

    رفتار گردشگران را می توان در قالب چهار مرحله اصلی به قرار زیر تبیین نمود:  

- فعالیت های قبل از سفر که شامل کسب اطلاعات از منابع گوناگون ، ذخیره جا برای سفر در وسایل حمل و نقل و اقامتگاه هاست.

 

- انجام سفر ابتدا به مقصد و بر عکس که ممکن است مدتی بیش از یک روز را در بر گیرد.

 

- فعالیت هایی که گردشگر در مقصد انجام می دهد، همچون بازدید از یک جاذبه یا شرکت در یک رویداد که ماهیتی بسیار متنوع دارند.

 

- رفتار های پس از سفر، از قبیل چاپ فیلم و عکس های گرفته شده در طول سفر و بیان خاطرات سفر برای دیگران.

 

کنفرانس بین المللی آمار سفر و گردشگری که از سوی سازمان جهانی جهانگردی  در سال 1991 در اوتاوای کانادا برگزار شد تعاریف اساسی گردشگری را بهنگام کرده و تعاریف عرضه شده در این بخش نتایج کنفرانس مزبور می باشند.

 

گردشگری شامل کلیه فعالیت هایی است که گردشگران انجام می دهند و ایشان کسانی هستند که به قصد گذران اوقات فراغت ، کسب و کار و اهداف دیگرمدتی کمتر از یکسال متوالی را در سفر و اقامت خارج از اقامتگاه معمول خود می گذرانند.

 

اقسام گردشگری از دید سازمان جهانی جهانگردی شامل موارد زیر است:

 

1. گردشگری بین الملل1

1-1. گردشگری ورودی 2: ورود گردشگران غیر مقیم به یک کشور

2-1. گردشگری خروجی3: خروج اتباع یک کشور جهت بازدید از کشورهای دیگر

 

2. گردشگری درون مرزی 4 بازدید مردمان یک کشور از نقاط داخل همان کشور نظیر ایرانگردی

3. گردشگری داخلی 5: حاصل جمع گردشگری درون مرزی و گردشگری ورودی می باشد.

4. گردشگری ملی 6: حاصل جمع گردشگری درون مرزی و گردشگری خروجی می باشد.

مسافر کسی است که بین دو یا چند کشور یا چند محل در داخل یک کشور سفر می کند.همه گروه های مسافران که در قالب فعالیت های گردشگری سفر می کنند را بازدید کننده 8  می خوانند. بازدیدکنندگان را می توان به دو طبقه اصلی تقسیم نمود:

 

- بازدیدکنندگان یک روزه9 بازدیدکنندگانی که شب را در مقصد مورد نظر اقامت نمی کنند، مسافران کشتی های تفریحی و خدمه سیستم هخای حمل و نقل از آن جمله اند.

 

- گردشگران10 بازدیدکنندگانی که حداقل یک شب را در سرزمین مقصد اقامت می کنند.

 

 

 

  1. International tourism                                      2. Inbound tourism
  1. Outbound tourism                                           4. Internal tourism
  1. Domestic tourism                                            6. National tourism

7.   Traveler                                                           8. Visitor

9.   Same day visitor                                             10. Tourists

 

گردشگری از چشم انداز های مختلفی قابل بررسی و مطالعه است:

 

- رویکرد سازمانی

- رویکرد محصولات

- رویکرد تاریخی

- رویکرد اقتصادی

- رویکرد جامعه شناختی

- رویکرد جغرافیایی

- رویکرد میان رشته ای

- رویکرد سیستمی

 

ویژگی های صنعت گردشگری:

 

1. اساس صنعت گردشگری بر وجود و بهره مندی از تفاوت استوار است. گردشگران برای دیدار با مردمانی چون مردم سرزمین خود و بازدید از اماکن و میراث فرهنگی مطابق با جامعه خود به طور معمول پا به سفر نمی گذارند. اروپاییان و آمریکایی ها برای خوردن مک دونالدز یا تماشای ساختمان های مدرن و مرتفع پول خرج نمی کنند ، آنها در جستجوی محیط، مردمان و لذت هایی متفاوت از زندگی روزمره خود هستند.

 

2. گردشگر برای بهره مندی از کالا و خدمات صنعت گردشگری ناگزیر از سفر به سرزمین مقصد است. به این ترتیب هزینه حمل و نقل در این صنعتبر خلاف سایر صنایع از عهده عرضه کننده برداشته شده  و متقاضی آن را تقبل می کند، لیکن در عوض درباره استفاده از سیستم حمل و نقل مورد علاقه خود امکان انتخاب دارد.

 

3. فعالیت های مرتبط با صنعت گردشگری بر خلاف جریان معمول زندگی گردشگران شکل می گیرد. به عنوان مثال تغییر در ساعات خواب و بیداری، حذف کار از برنامه معمول روزانه و تبدیل زمان آن جهت بهره مندی از کالاها و خدمات صنعت گردشگری، تغییر در برنامه های متداول غذایی، دگرگونی در تفریحات و تغییر در نحوه و شکل انتخاب لباس و پوشش.

 

4. نقش نظام اطلاع رسانی در صنعت گردشگری چشم گیر است. انتقال تجارب سفرکرده ها ، بروشور های تبلیغاتی، برنامه های معرفی کننده کالاها و خدمات گردشگری، شبکه جهانی اطلاع رسانی، ابزارها و روش های مرسوم در این زمینه به شمار می روند.

 

5. صنعت گردشگری فصلی است. جاذبه های گردشگری به خصوص جاذبه های طبیعی همچون سواحل، کوهسار ها بیابان ها و نظایر آن اغلب در فصل های خاصی از سال توجه گردشگران را به خود جلب می کنند.گردشگران می کوشند تا با توجه به شرایط آب و هوایی مقصد یا تعطیلات خود در فصل مناسبی اقدام به سفر به آنجا کنند.به عنوان مثال فصل بهار و به خصوص ماه آوریل (فروردین و اردیبهشت) از سوی اروپایان زمان مناسبی برای سفر به ایران شناخته می شود، اگرچه چهار فصل بودن سرزمین ایران و تنوع آب و هوایی مناطق مختلف می تواند به شرط برنامه ریزی مناسب بر این مشکل فایق آید. نتیجه فصلی بودن این صنعت آن است که بنگاه ها در زمان خاصی با اوج تقاضای سفر و خدمات خود مواجه اند و در طی دوره زمانی دیگری با رکود تقاضا دست و پنجه نرم می کنند.

 

6. گردشگری صنعتی کاربر است. یکی از خصایص اصلی اشتغالزایی در صنعت گردشگری آن است که طیف وسیعی از نیروها چه از نظر تخصصی (کارگر ساده تا مدیران تخصصی)، تحصیلات (کم سواد تا تحصیلات عالی) و جنس را در بر می گیرد. بر اساس گزارش سازمان جهانی کار در آغاز هزاره سوم تقریبا 200 میلیون نفر یعنی در حدود 8 درصد کل اشتغال جهانی را فعالین این صنعت تشکیل داده اند.

 

7. کالاها و خدمات تولید شده در صنعت گردشگری عمدتا غیر قابل انبار کردن هستند. اتاق های خالی مهمانسراها و هتل ها،میزهای رزرو نشده رستوران ها، صندلی های خالی در هواپیما قطار یا اتوبوس ها دیگر قابل جبران نیستند.

8. این صنعت دارای منافع غیر اقتصادی بسیار است. به عنوان مثال گردشگری را به عنوان ابزاری در گسترش ایده گفتگوی تمدن ها می توان قلمداد نمود.از نظر سابقه موضوع نیز رهبران و دولتمردان اروپا که طی سالها پس از جنگ جهانی دوم به گسترش گردشگری با محوریت برنامه های مخصوص گردشگری جوانان همت گماشته بودند نیز هدف گسترش صلح فراگیر در در منطقی اروپا و جهان را پیگیری می نمودند.

 

9. سمت تقاضا در این صنعت به شدت تحت تاثیر عوامل غیر اقتصادی قرار دارد. پیامدهای حادثه یازده سپتامبر در حمله به برج های دوقلوی ساختمان  تجارت جهانی بر کسی پوشیده نیست. نتایج دهشت بار این واقعه چنان سنگی بود که ابرهای تیره آن علاوه بر بازار گردشگری آمریکا بر اروپا خاورمیانه و حتی شرق دور نیز سایه فکند و صنعت روبه رشد گردشگری را به چالش کشید.شیوع بیماری سارس در شرق آسیا در سال 2003 میلادی  و فاجعه سونامی در دسامبر 204 در منطقه جنوب شرقی آسیا نیز به عاملی بحران زا برای این صنعت در آن منطقه بدل شد. به عنوان مثال فرانسه در سال 2001 با جمعیتی 61 میلیون نفری پذیرای بیش از هفتاد میلیون گردشگر از اقصی نقاط جهان بود که در آمدی ارزی معادل 37 میلیارد دلار برای این اقتصاد به همراه داشت.

 

10. گردشگری صنعتی چتری است. به آن معنا که طیف وسیعی از کالاها و خدمات در این صنعت عرضه می شوند و این کالاها و خدمات خود به عنوان محصولات نهایی از سوی مصرف کنندگان تقاضا می شوند. حمل و نقل، خدمات اقامتی، اغذیه و نوشیدنی ها، جاذبه های گردشگری (اماکن یا رویدادها) همگی خود کالا و خدمت نهایی هستند. مثلا اگر خدمات اقامتگاهی مناسبی در یک مقصد گردشگری عرضه نشوند کارایی سیستم حمل و نقل ظرفیت خدمات غذایی امکانات جاذبه های محلی و توانمندی دفاتر و واحد های ارائه دهنده گردشگری همه و همه تا حدود بسیاری بی نتیجه می ماند.

 

11. بهره مندی محصولات صنعت گردشگری حاصل تعامل اجتماعی میان عرضه کننده و متقاضی است. به این ترتیب کیفیت خدمات ارائه شده در صنعت گردشگری بیش از آنکه تابع استاندارد های معینی باشند تحت تاثیر عوامل انسانی چون توانایی و تجربه عرضه کنندگان قرار دارد.

 

12.گردشگری یک بخش پیشرو در اقتصاد به شمار می آید. با ورود گردشگر به یک مقصد گردشگری و تقاضای او از کالاها و خدمات گردشگری تولید شده از سوی آن جامعه، در واقع تقاضای این محصولات تقویت شده و بنگاه های فعال در این صنعت از قابلیت کسب درآمد و منابع بیشتر برخوردار شده و با بازاری بزرگتر از بازار محلی قبلی (تقاضای مردم محلی) مواجه می شوند. بر اساس گزارش سازمان جهانی کار، ایجاد هر شغل در صنعت گردشگری به ایجاد یک و نیم فرصت شغلی دیگر در کل اقتصاد منجر می شود.

               

13. محضولات صنعت گردشگری قابل بهره برداری دو گانه اند. به بیان دقیق تر کالاها و خدمات گردشگری به طور عام هم از وی گردشگران و هم از سوی ساکنتن محلی بهره برداری می شوند. به عنوان مثال اگر به مورد انجام سرمایه گذاری بر روی زیر ساخت ها نظیر امنیت، راه و ارتباطات و بهداشت و انرژی توجه شود بدیهی است که به واسطه خاصیت غیر قابل تخصیص بودن این کالاهای عمومی، نمی توان مردم محلی را از بهره مندی از خدمات آنها مستثنی ساخت.

 

14. اغلب واحد های فعال در صنعت گردشگری کوچک هستند. البته این صنعت فعالیت عظیم نظیر  شرکت های حمل و نقل هوایی ، هتل های بزرگ زنجیره ای و رستوران های زنجیره ای بین المللی را نیز در بر دارد. لیکن همچنان بخش اعظم ارائه خدمات و کالاهای گردشگری در اختیار واحد های کوچک، کاربر و با سرمایه پایین است. در اروپا اینک بیش از 95 درصد فعالین در تولید و ارائه خدمات و کالاهای مرتبط بخش گردشگری در واحد های کوچک اقتصادی یک تا نه نفر کارکن به کار اشتغال دارند. کوچک بودن عمده بنگاه های فعال در صنعت گردشگری سبب می شود که این بنگاه ها دچار عدم مزیت هایی در کسب و کار باشند که از جمله آنها می توان به موارد زیر اشاره نمود:

 

1. از دانش کافی در خصوص بازاریابی تکنولوژی برخوردار نیستند.

2. در خصوص توسعه بازار اطلاعات اندکی در اختیار دارند.

3. دسترسی محدودی به کانال های توز یع دارند.

 

15.صنعت گردشگری نسبت به تغییرات درآمد و قیمت بسیار حساس است. هرگونه تغییرات در درآمد افراد به سرعت بر تقاضای ایشان از محصولات صنعت گردشگری تاثیر می گذارد. در عین حال سبد مصرفی خانوار شامل گروه کالاها و خدمات دیگری از قبیل کتاب و مجلات، تفریحاتی نظیر سینما و تئاتر نیز هست که همراه با گردشگری در زمره محصولات مرتبط با گذران اوقات فراغت قرار می گیرند.

 

16. بسیاری مشاغل در صنعت گردشگری فصلی هستند. ویژگی عام فصلی بودن صنعت سبب می شود که بنگاه های فعال در گردشگری در دوران رکود تقاضا با نیروی کار مازاد مواجه شوند. هتلی را در نظر بگیرید که در کنار ساحل یا در جوار یک پیست اسکی قرار دارد.  اگر این بنگاه استخدام نیروی کار خود را با زمان اوج تقاضا تطبیق دهد در این صورت باید هزینه هنگفتی بابت نیروی کار پرداخت کند که در دوره رکود تقاضا خدمتی انجام نمی دهند.به همین تزتیب رستوران ها، شرکت های حمل و نقل و تفریحگاه ها و پارک های تفریحی و سایر خدمات این صنعت نیز با چنین وضعی مواجه هستند. در نتیجه یک مجوعه نیروی ثابت عمتا تخصصی و یک مجوعه نیروی فصلی (اغلب نیروی کار ساده) استخدام می کنند.

 

17. اغلب شاغلین این صنعت را زنان تشکیل می دهند. سازمان جهانی کار، نسبت شاغلین زن در میان کل جمعیت شاغل در صنعت گردشگری را در آغاز هزاره سوم میلادی بالغ بر 70 درصد ذکر کرده است.نیروهای فعال در صنعت هتلداری (با تاکید بر بخش خانه داری)، شرکت های حمل و نقل هوایی (خدمات مهمانداری و اداری) ، دفاتر خدمات مسافرتی و جهانگردی، رستوران ها، راهنمایان تور، کارکنان مراکز تفریحی و سرگرمی ها اغلب از جمعیت زنان می باشند.

      در عین حال توجه به این نکته اهمیت بسیار دارد که اگرچه سهم زنان به طور نسبی در کل اشتغال صنعت گردشگری بالاتر از مردان است، اما ایشان در احراز مشاغل تمام وقت پس از مردان قرار می گیرند.

 

18. اغلب شاغلین صنعت گردشگری را جوانان تشکیل می دهند. نیمی از جمعیت فعال در صنعت گردشگری کمتر از 25 سال دارند و بر اساس گزارش سازمان جهانی کار، 13 تا 19 میلیون نفر از شاغلین این صنعت کمتر از 18 سال سن داشته اند.

 

فصل دوم

 

تاریخچه و دلایل  گسترش صنعت گردشگری

 

         این تاریخچه از 4000 سال پیش از میلاد مسیح (ع) آغاز و به عصر حاضر ختم می شود.از آن رو که سومری ها نخستین آفرینندگان خط و چرخ نیز بودندبنابراین می توان آنها را با سه گانه پول، خط و چرخبه عنوان بنیادگذاران صنعت سفر معرفی نمود. نخستین سفری که به منظور صلح انجام پذیرفت سفر ملکه هاتشپ سو به سرزمین پونت در سواحل شرقی آفریقا بود.سفر وی به 15 قرن پیش از میلاد مسیح بازمی گردد و داستان آن بر دیواره های معبد دیرالبحری در لوکسور مصر به تصویر کشیده شده است. تلاش پادشاهان مصری برای احداث آرامگاه های با شکوهی همچون اهرام، ابوالهول و دیگر معابد عظیم در دره نیل خود به انگیزه ای برای سفر مردمان از سراسر امپراطوری به منظور دیدار از این ابنیه مبدل گردید. بد نیست یادآور شویم که موضوع یادگاری گذاشتن و یادگاری برداشتن در مقاصد گردشگری نیز از همین قدمت برخوردار است، گردشگران سده های پیش از میلاد هم هرگاه در یک مقصد مثلا دره فراعنه در مصر حضور می یافتند، ردی از خود به صورت یادگاری، حکاکی، دیوار نویسی و نظیر آن در محل برجای می گذاشتند.

          راه اور به نیپور که در 2050 قبل از میلاد به فرمان پادشاه اور و به طول 100 متر احداث گردید را باید از نخستین راه های ساخت بشر تلقی نمود. نخستین زیر سازی راه ها را به حکومت هیتی ها نسبت می دهند. رومی ها نیز جاده سازی را از 150 سال پیش از میلاد مسیح آغاز کردند.در حدود سال 800 پیش از میلاد فینیقی ها به عنوان کشتی سازان پیشتاز در محدوده شرق مدیترانه به فعالیت مشغول بودند. در شرق دور در حدود قرن 5 پس از میلاد ساکنان مجمع الجزایر پولینزی نیز کشتیرانانی قابل بودند. آنها مسافتی در حدود 3000 کیلومتر فاصله میان جزایر خود تا جزایر هاوایی را با کشتی طی می کردند.

         پایان قرون وسطی آغاز مجدد توجه به مسئله سفر و گردشگری در اروپا بود. در انگلستان عهد ملکه الیزابت مردان جوان برای تجربه آموزی به سفر کردن تشویق می شوند. انگلیسی ها تمایل یافتند که برای آشنایی با فرهنگ های اروپایی رقیب خود همچون  فرانسه و ایتالیا به این سرزمین ها سفر کنند، پاریس، فلورانس و ونیز از جمله مهم ترین مقاصد ایشان به حساب می آمد. در قرن نوزدهم میلادی دو پیشرفت عمده تکنولوپیک بر گسترش صنعت گردشگری تاثیرات جدی گذاشت. تردیدی نیست کخ نخستین آنها معرفی صنعت حمل و نقل ریلی بود. دومین عنصر مهم در این زمینه نیز تولید کشتی های بخار به حساب می آمد. چنینی بود که شاید نخستین دفتر خدمات مسافرتی و گردشگری در 1822 توسط روبرت اسمارت در بریستول انگلیس تاسیس شد.  آنچه این وفتر بر عهده گرفت مشتری یابی بر ای کشتی های بخاری بود که کانال بریستول میان بنادر مختلف انگلستان و ایرلند سفر می کردند. اولین قطار تفریحی نیز در سال 1841 توسط توماس کوک میان لیستر و لاف برو در انگلستان به راه افتاد. شاید این اولین سفری باشد که برای برگزاری آن اطلاع رسانی عمومی انجام شد. به احتمال قوی اولین تور های تخصصی نیز از سوی توماس بنت عضو سفارت انگلستان در اسلو نروژ و برای گردانیدن انگلیسی های سرشناسی که به این شهر سفر می کردند ترتیب داده شده است. او در 1850 یک بسته سفر طراحی نمود که در آن افراد می توانستند از قبل اتاق در هتل و وسیله حمل و نقل در مقصد را اجاره کنند.

         در قرن نوزدهم مسافرت توسط دلیجان نیز عمومیت یافت. قهوه خانه های بین راهی ماحصل این امر به حساب می         فورد توسط هنری فورد در سال 1908 به طور جدی به عرصه حمل  Tآیند.اتومبیل در آغاز قرن 20 میلادی و با اختراع مدل

و نقل وارد گردید.امروزه در اقتصاد های پیشرفته بیش از 84 درصد سفرهای درون شهری و 80 درصد کل سفرها توسط خودروها انجام می پذیرد. ورود اتومبیل به صنعت گردشگری باعث تحولاتی همچون عرضه و گسترش خدمات متل داری شد. کمتر از دو دهه پس از نخستین پرواز هواپیما ، صنعت گردشگری نیز شاهد حضور حمل و نقل هوایی گردید. این به سال 1918 باز می گردد که شرکت لوفت هانزا در آلمان نخستین پرواز های زمان بندی شده مسافری  را آغاز کرد و میان برلین و لایپزیک پرواز برقرار شد. اولین پرواز مابین دو سوی اقیانوس اطلس از سوی چارلز لیندنبرگ میان نیویورک و پاریس در 1927 اجرا شد. در دهه 1950 میلادی اختراع موتور جت تحولی جدی در صنعت حمل و نقل هوایی و در واقع در صنعت گردشگری به حساب می آید.

 

مروری اجمالی بر تاریخچه سفر و سیاحت در ایران

 

         مهم ترین مسافرت دسته جمعی را باید مهاجرت اقوام آریایی از روسیه به ایران دانست. مادها در اواخر هزاره دوم پیش از میلاد در ایران سکنی گزیدند. با به قدرت رسیدن کوروش کبیر و بنا نهادن امپراطوری هخامنشی (550 تا 330 پیش از میلاد) به بهبود و توسعه راه ها اهتمام ورزیده شد. گزارش هرودوت نشان می دهد که برای نخستین بار در تاریخ به فرمان کوروش بر روی رودخانه ها پل زده شد. در این دوره احداث بناهای عام المنفعه ای برای خدمت رسانی به مسافران همچون کاروانسرا، میل راهنمایی و آب انبارها متداول گردید.در دوره داریوش راه شاهی به مسافتی در حدود 2500 کیلومتر از تخت جمشید تا سارد مورد بهره برداری قرار می گرفت. در این راه نیز کاروانسرا ها و ایستگاه های شاهی به منظور رفاه مسافران تامین شده بود. حمل و نقل کالا به کمک راه شاهی در مدتی حدود 90 روز میسر بود. این جاده دارای یک صد ویازده استگاه و استراحتگاه بود.

          هرودوت مورخ یونانی یکی از قدیمی ترین جهانگردان بنام است که در دوران هخامنشی از سرزمین ایران دیدار داشته است. نخستین مراوده سیاسی تجاری مهم میان ایران و چین به سفر نماینده خاقان چین به ایران در عهد اشک نهم (مهرداد دوم) 124 تا 86 پیش از میلاد باز می گردد که در واقع مبنای شکل گیری راه ابریشم بود. راه ابریشم از دروازه یشم در دیوار چین آغاز می گردید و ضمن تقسیم شدن به شاخه های فرعی مسیر نهایی آن به اِفِسوس در سواحل دریای مدیترانه، نرکیه و پالمیرا در سوره ختم می شد. مسیر اصلی این راه در ایران از شهر هایی چون سمرقند، نیشابور، دامغان، سمنان، ری، قزوین، سراب، تبریز، مرند و خوی می گذشت البته شاخه های فرعی آن در ایران از شهرهای متعدد دیگری در فلات مرکزی کشور عبور می کرده است. این جاده بیش از 20 قرن پیش شرق و غرب جهان مسکون را به هم پیوند زده بود.آغاز دوران اسلامی با رکود سفر و تجارت در ایران همراه بود.در زمان حکومت سلجوقیان و حکومت خواجه نظام الملک ایجاد راه های جدید و تامین امنیت آنها طرف توجه دولت قرار گرفت. حس مهمان نوازی شرقی و توصیه های دینی به رعایت حرمت مسافران، احداث ابنیه عام للمنفعه و برقراری موقوفات به منظور پذیرایی از گردشگران سفر را برای مردم تسهیل می نمود. چنانچه بر خانقاه شیخ ابوالحسن خرقانی این جمله معروف حک می شود که : "هرکه در این سرا درآید نانش دهید و از ایمانش مپرسید، چه آنکس که در درگاه باری تعالی به جان ارزد، البته بر خوان بوالحسن به نان ارزد." در وقف نامه های کهن بسیار دیده می شود که درآمد یک یا چند آبادی را برای مسافران و غریبان وقف کرده اند. پس از استیلای مغولان بر ایران و دوران نا امنی و غارت نخستین، اقداماتی به منظور ایمن کردن راه ها به عمل آمد که از آن جمله می توان به احداث چاپارخانه هایی که در زبان مغولی یامخانه معروف بود اشاره کرد. پیک ها و اسب های این یامخانه ها روزانه تا شصت فرسنگ را می توانستند طی طریق کنند. گسترش صوفی گری و احداث خانقاه ها و در جوار آنها زاویه ها، دارالغربا، ساباط، دار السیاده و دارالضیافه ها امکانی برای اقامت مسافرانی که در مسیرهای طولانی طی طریق می کردند در ایران به دنبال داشت. ابن بطوطه جهانگرد بزرگ مراکشی تبار قرن هشتم هجری که سی سال از عمر خود را به سفر در ممالک گوناگون گذرانده است از منازل راه ها در ایران یاد می کند که در کنار آنها زاویه هایی برای مسافران ساخته شده است. در این زاویه ها در این زاویه ها برای پذیرایی از مسافران نان و گوشت و حلوا آماده شده ودر هر زاویه شیخی و امامی و موذنی با عده ای خدمتکار و آشپز وجود داشتند.

         علیرغعم آشفتگی های اوایل دوران صفوی (قرن دهم هجری) که به تجارت لطمه بسیار زد، گاه و بیگاه مسافرانی با مقاصد سیاسی- تجاری از اروپا به ایران مسافرت می کردند. اما در دوران شاه عباس اول امنیت عمومی و ثبات سیاسی همه ترین عامل توسعه اقتصادی کشور و رونق سفر در ایران به حساب می آمد. در این دوران شبکه راه های مهمی احداث گردید که هنوز نیز گاه به راه های شاه عباسی شهرت دارند. از آن جمله راه فرح آباد بود که به کمک آن امکان سفر به شمال کشور و بهره برداری از سواحل زیبای دریای مازندران برای طبقات مرفه فراهم گردید.

         افسانه 999 کاروانسرای شاه عباسی نیز حکایت از اهتمام این پادشاه در گسترش امکانات رفاهی برای مسافران است. سلطه افاغنه بر ایران در پایان عصر صفوی دیگر بار به رکود سفر و تجارت منجر شد تا اینکه نادر شاه افشار در قرن 12 هجری با بیرون راندن افاغنه بار دیگر کشور را آباد ساخت. در دوران قاجاریه ایران به محلی برای آمد و شد نمایندگان سیاسی کشور های غربی مبدل شد.تا عصر صدارت میرزا تقی خان امیرکبیر تحولی جدی در گسترش امکانات سفر پدید نیامد. لیکن امیرکبیر کوشید تا میراث هخامنشی در تاسیس چاپارخانه و امنیت راه ها را باز زنده سازد و به امور آنها اهتمام ورزیده شد تا جایی که به عنوان مثال در کتابخانه مخصوصی چاپارخانه ها و مسافت میان آنها نوشته شده منتشر گردید. ولی پس از وی دوباره اقدامات اصلاحی او فراموش شد. نخستین کالسکه ها احتمالا در دوران قاجاریه در کشور و در مسیرهایی نظیر تهر ان تبریز به راه افتادند.

         در سال 1299 هجری مهندس فرانسوی به ناخم بو آتال امتیاز ساخت راه آهن حضرت عبدالعظیم را از دولت ایران تحصیل نمود و با مشارکت بلژیکی ها ساختمان این خط آغاز شد. این خط به طول 8.7 کیلومتر در سال 1301 بدست ناصرالدین شاه قاجار افتتاح شد. قطار این خط که به ماشین دودی معروف گشت ظرفیت 200 مسافر را داشت. در خیابان های تهران تراموای اسبی به راه افتاد. در 1310 جاده شوسه ای میان تهران و قم به دستور ناصرالدین شاه ساخته شد و به کتابچه راهنمایی در خصوص دستور العمل کیفیات و تکلیف مسافران انتشار یافت.

         مظفرالدین شاه در سفر نخست فرنگ خود به سال 1317 هجری شمسی در بروکسل یک دستگاه اتومبیل که با زغال سنگ کار می کرد خریداری نمود، این نخستین خودرویی بود که به کشور وارد شد. نخستین راه آهن ایران میان جلفا و تبریز به طول 146 کیلومتر در سال 1294 هجری شمسی احداث گردید.اما احداث راه آهن سراسری از سال 1306 آغاز شد و در سال 1317 به انجام رسید طول این راه آهن 1389 کیلومتر بود که در طی آن 4190 پل بزرگ و کوچک ساخته شده بود. هزینه این کار از طریق عوارض بر قند و چای تامین شد. در سال 1301 شمسی سازمان هواپیمایی ایران بنیاد نهاده شد و چهار تن از جوانان برای آموزش خلبانی به روسیه اعزام شدند. سابقه تاسیس هواپیمایی ملی (هما) به سال 1340 باز می گردد.

 

عوامل موثر بر گسترش صنعت گردشگری

 

روند افزایش مسافرت بین المللی را باید پدیده ای داسنت که به دهه های اخیر باز می گردد. بر اساس اطلاعات سازمان جهانی جهانگردی کل مسافران بین المللی در سال 1950 بالغ بر 25 میلیون نفر بودند، پیش بینی ها نشان می دهد که تا سال 2010 رقم مسافران بین المللی سالیانه به یک میلیارد نفر خواهد رسید. مهم ترین عواملی که به عنوان دلایل گسترش تقاضا برای سفر در دهه های اخیر برشمرده شده عبارت اند از: افزایش زمان اوقات فراغت ، گسترش پدیده شهر نشینی، تغییر نگرش افراد نسبت به سفر و افزایش سطح درآمد ها، این عوامل به اختصار مورد بررسی قرار می گیرند.

 

افزایش زمان اوقات فراغت:

         تقاضا برای سفر و وجود اوقات فراغت دو روی یک سکه هستند. قرن بیستم میلادی تحولاتی بسیار در عرضه فعالیت اقتصادی همراه خود داشت که کاربرد بیش از پیش فنون و علوم در امر تولید از آن جمله به شمار می رود. نتیجه این فرایند جایگزینی بیشتر ماشین آلات و سرمایه ها به جای نیروی انسانی است. این مهم زمینه گسترش همزمان تولید و افزایش ساعات و ایام فراغت نیروی کار را فراهم ساخت، چنانچه اینک در اغلب اقتصاد های پیشرفته ایام کاری هفته به پنج روز و ساعت کار به حدود 40 ساعت در هفته و گاه کمتر محدود شده است. اعمال قوانین حمایت از نیروی کار و قائل شدن مرخصی استحقاقی برای کارکنان نیز به روند مذکور جهت افزایش زمان فارغت نیروی انسانی کمک رسانید. نتیجه این همه در اختیار گرفتن زمان بیشتر برای گذراندن اوقات فراغت به اسباب های گوناگون و از جمله سفر است.

         اما این موضوع به کشور های پیشرفته محدود نماند و با پذیرش حقوق اولیه کار از قبیل مرخصی های استحقاقی و کاهش ساعت کار هفتگی از سوی عموم کشور های جهان، پدیده گسترش اوقات فراغت جهانی گردید. به این ترتیب اولین پیش شرط برای تحریک تقاضای سفر فراهم آمد.

 

 گسترش شهرنشینی:

          گسترش پدیده شهرنشینی، به حضور مردم بیشتری در فضاهای کاری و اقامتی شهری انجامید.جایی که انسان با محدودیت های بسیاری در زمینه بهره مندی از امکانات  و مواهب طبیعی از قبیل چشم انداز های طبیعی مواجه است.زندگی و کار در محیط شهری با افزایش جمعیت و شلوغی شهرها به بروز پدیده های نا به هنجاری از قبیل انواع آلودگی ها (صوتی، بصری، هوا و ...) انجامید. ترافیک محیط شهری، استرس و فشار های روانی حاصل از آن بعد مسافت در محیط های شهری و موارد بسیار دیگر سبب شد که بشر مساله گریز موقت از محیط مسکونی خویش و پناه بردن به طبیعت یا تجربه محیط های دیگر را به عنوان یک ضرورت مورد توجه و نظر قرار دهد.

 

دگرگونی در نگرش نسبت به سفر:

         گسترش پدیده شهرنشینی به گسترش تقاضا برای سفر کمک نمود . تغییر در نگرش افراد نسبت به موضوع نحوه گذران اوقات فراغت و سفر کردن از جمله همین مسائل است. انسان شهری در نیمه دوم قرن بیستم میلادی با تغییر نگرش نسبت به ماهیت سفر مواجه شده است و  سفر از دایره کالاهای لوکس خارج شد.این نگرش به صورتی یکسان در اقتصادهای مختلف روی نداده است . در اقتصاد های پیشرفته علی القاعده از سرعتی بیشتر برخوردار بوده است.

 

افزایش سطح درآمد سالانه:

         تحقق پدیده سفر علاوه بر اینکه به زمان کافی، ضرورت و نگرش مردم جامعه بستگی دارد، به میزان منابع مالی مردم نیز به طور مستقیم وابسته است. سال های پس از جنگ جهانی دوم با افزایش سطح درآمد سرانه در سراسر جهان تقاضا برای گردشگری نیزهم در تعداد گردشگران و هم در طول زمان سفر در حال افزایش است. از سوی دیگر سفر که از نظر فرهنگی و شرایط زندگی محیط شهری به سوی یک ضرورت پیش رفته است، سهم بیشتری در سبد مصرفی خانوارهابه خود اختصاص داده است. بیشترین سرزمین های جهانگرد فرست در آغاز هزاره سوم عبارت اند از کشور های آلمان، آمریکا، ژاپن، انگلیس، فرانسه، ایتالیا، اتریش، روسیه، هلند و کانادا . تطابق معیارهای مربوط به شهرنشینی، افزایش درآمد و افزایش زمان اوقات فراغت در این سرزمین ها توسعه یافته کاملا ملموس است.

 

چشم اندازی بر صنعت گردشگری در عصر حاضر:

 

         سازمان جهانی جهانگردی در پایان قرن بیستم میلادی صنعت گردشگری را در ردیف نخست صنایع کسب کننده درآمد صادراتی معرفی کرد. در سال 1999 گردشگری بزرگترین صنایع صادراتی جهان یعنی خودروسازی، شیمیایی، غذایی، کامپیوتر و بالاخره آهن و فولاد را پشت سر گذاشت و رقم صادرات آن به حدود 550 میلیارد دلار رسید.این صنعتع همچنان در ردیف سه صنعت عمده صادراتی جهان قرار دارد.

         پیش بینی می شود که تعداد گردشگران بین المللی تا سال 2020 میلادی به بیش از 1.5 میلیارد نفر در سال برسد . در آن تاریخ اروپا بیشترین میزان جلب گردشگر و پس از آن به ترتیب حوزه شرق آسیا و اقیانوس آرام ، آمریکا ، آفریقا و خاورمیانه و در آخر جنوب آسیا قرار خواهند گرفت.  در دوره زمانی 1995 تا 2020 میلادی متوسط رشد تعداد گردشگران در سراسر جهان در حدود 4.1 درصد پیش بینی می شود. این رقم برای آسیای جنوب شرقی و حوزه اقیانوس آرام 6.5، خاورمیانه 6.7 و جنوب آسیا 6.2 در سال خواهد بود.

         وقوع پدیده تروریستی یازده سپتامبر 2001 به رشد منفی در گردشگری منجر شد.شیوع بیماری سارس در شرق دور، سونامی جنوب شرقی آسیا دسامبر 2004 و انفجارهای لندن در اوت 2005 میلادی نمونه هایی از عوامل بحران زا در گردشگری هستند.

         اروپا پیشتازی خود در جلب درآمد های حاصل از گردشگری را در سطح جهان در دهه گذشته حفظ نموده است. در سال 1995 میلادی اگرچه تعداد گردشگرانی که از آفریقا بازدید نموده اند تا 6 میلیون نفر بیشتر از گردشگرانی بوده است که خاورمیانه را به عنوان مقصد خود برگزیده اند اما مبالغی که از سوی این صنعت در خاورمیانه جذب شده از ارقام آفریقا بیشتر است.شواهد دنشان می دهند که سهم جنوب آسیا که کشور ما در آن استقرار دارد یا آنقدر ناچیز است و یا از نظر آماری غیر قابل اعتماد که در اطلاعات سازمان جهانگردی درج نشده است. همچنین گردشگر پذیرترین منطقه جهان (اروپا) گردشگر فرست ترین منطقه جهان نیز هست.در حدود 81 درصد کل مسافران بین المللی متعلق به مناطق مربوطه خود بوده اند و تنها 7 درصد آنها از منطقه ای دیگر به مقصدی در منطقه ای دیگر وارد شده اند.

        جایگاه کشور های آلمان و آمریکا در این رتبه بندی در فاصله حدود 14 سال تغییر نکرده است. پایین تر بودن رقم مخارج آمریکایی ها نشان از یک واقعیت مهم است، گستره پهناور این کشور باعث می شود که بسیاری از گردشگران آمریکایی به مسافرت های داخلی بیشتر از سفرهای خارجی توجه نشان دهند.

         به عنوان ک مقایسه بد نیست مطرح شود که ایرانیان در سال 1990 میلادی در حدود 340 میلیون دلار صرف مسافرت های خارجی کرده اند در حالی که این رقم برای سال 2003 میلادی به 4 میلیارد و 190 میلیون دلار رسیده، یعنی تقریبا 12 برابر شده است. در این سال ایرانیان 3.8 درصد کل مخارج گردشگری در جهان را داشته اند. در حالی که میزان صادرات ایران از محل میزان گردشگری(ورود گردشگران به کشور) در حدود پاصد میلیون دلار می باشد، به این ترتیب در این زمان کسری تراز گردشگری کشور در حدود 3.5 میلیارد دلار می باشد.

          رشد قطب های جذب گردشگر در غرب کشور(ترکیه) و در جنوب کشور (امارات)  و نیز گسترش سفر به عتبات عالیات در عراق و سفر های زیارتی عمره مهم ترین دلایل گسترش هزینه های گردشگری ایرانیان به حساب می آیند.

 

 

 

 

فصل سوم

 

انواع و انگیزه های گردشگری

 

انگیزه های سفر:

 

         آن گاه که موضوع گردشگری مطرح می شود یکی از نخستین سوالات که به ذهن می رسد این است که" مردم چرا به سفر می روند؟ و انگیزه ایشان از این انتخاب چیست؟"

 

         کوهن (1972) گردشگران را به چهار گروه تقسیم می کند: گردشگران انبوه سازمان دهی شده، گردشگران منفرد بازار انبوه گردشگری، کاشفان و تنوع طلب ها.

        پلاگ(1987) شخصیت افراد را با رفتار ها و ترجیحات ایشان در سفر پیوند زد. او افراد را در طیفی از شخصیت های درون گرا و برون گرا در نظر می گیرد. از دید وی گردشگران به 8 گروه مختلف طبقه بندی می شوند:

 

ماجراجو                                                      خوش گذران                                                     خونسرد و بی تفاوت

دارای اعتماد به نفس                                       با برنامه                                                          با خصوصیات مردانه

متفکر                                                         مردم گرا

 

         آبراهام مازلو (1943) نیازهای انسان را به شکل مقابل طبقه بندی کرد:

 

نیازهای فیزیولوژیک

نیازهای ایمنی

نیازهای تعلق

نیاز به احترام و جایگاه

نیاز به اعتماد به نفس

نیاز به خود شکفتگی

 

 

 

فصل چهارم

 

محصولات صنعت گردشگری

 

         نخستین و شاید مهم ترین ویژگی حاکم بر محصولات صنعت گردشگری آن است که این محصولات بیشتر در قلمرو خدمات قرار می گیرند. برخی محصولات این صنعت نظیر سوغات و یادگاری کالاهای ملموس هستند ولی حجم آنها با توجه به ارزش سایر محصولات گردشگری قابل قیاس نیست. به عنوان نمونه هایی از این دست می توان به شعف و لذتی که گردشگر حین قدم زدن در خیابان چهارباغ اصفهان یا شانزه لیزه پاریس کسب می کند اشاره کرد.

         غیر ملموس بودن محصولات صنعت گردشگری عاملی است که امر بازاریابی آنها را پیچیده تر و دشوارتر از محصولات متعارف و قابل لمس می سازد. اغلب فروش بسته های سفر برای تعطیلات را به فروش رویاها تعبیر می کنند. آماده شدن برای سفر و تدارک مقدمات آن و برنامه ریزی دوره سفر نیز خود از جذابیت هایی است که لذت آن کمتر از خود سفر نیست. تماشای عکس ها یا فیلم های گرفته شده در طول سفر از محیط مقصد و رفتار گردشگر و همراهان او از محصولات این صنعت به شمار می روند. محصولات این صنعت بیشتر دارای جنبه های روانی هستند تا وجهه و جنبه مادی.

         چالشی که بازاریابان صنعت گردشگری با آن مواجه اند آن است که چگونه می توان رویاها را در عالم واقع محقق ساخت. مشکلی که در این مورد با آن مواجه می شویم ناهمگنی محصولات صنعت گردشگری است، زیرا استاندارد های کیفی این محصولات در زمان های مختلف با هم متفاوت است.  یک شرکت هواپیمایی که پیشتر سفر با آن به سلیقه مشتری بسیار خوشایند آمده است وقتی در سفر بعدی با آن، هواپیما با تکان های شدید مربوط به چاه های هوایی همراه باشد، ممکن است یه کابوسی برای مشتری بدل شود.

         مطلب مهم دیگر آن است که یک بسته سفر، اگرچه یک جا به فروش می رسد، واقعا یک محصول نیست، بلکه ترکیبی از محصولات گوناگون است.

         ویژگی دیگر بسیار مهم محصولات صنعت گردشگری آن است که امکان بردن محصول نزد مشتری تقریبا وجود ندارد، بلکه این مشتری است که برای لذت بردن از محصولات این صنعت باید رنج سفر را بر خود هموار نماید.

         علاوه بر آن محصولات صنعت گردشگری عمدتا غیرقابل ذخیره و انبار هستند.

        صنعت گردشگری را صنعتی چتری می خوانند زیرا طیف گسترده ای از فعالیت های اقتصادی مختلف در این صنعت گردهم آمده اند.

 

تورگردان ها: 

         آنها عناصری همچون حمل و نقل، اقامت و سایر خدمات را به صورتی جداگانه خریداری کرده و ضمن ترکیب آنها با یکدیگر به صورت یم بسته سفر به شکل مستقیم یا غیر مستقیم به مشتریان (متقاضیان سفر) عرضه می نمایند. گاه تورگردان ها را به عنوان عمده فروشان صنعت گردشگری می شناسند، اما این موضوع همواره صادق نیست زیرا یک عمده فروش معمولا کالاها و خدمات را به عنوان خود خریداری کرده . سپس حجم بالای خرید خود را به قسمت های کوچکتر تقسیم نموده و بدون ایجاد تغییر در محصول آن را به خرده فروشان می فروشد.از این نظر باید گفت تورگردان ها با ترکیب، و شکل دهی بسته بندی مجدد این محصولات در شکل خدمات و محصول اولیه تغییراتی ایجاد می کنند. بنابراین تورگردان نه همچون یک عمده فروش بلکه مانند یک کارخانه مونتاژ قطعات عمل می کند. بنابراین اهمیت و ارزش کار تورگردان ها آن است که می توانند این اجزا را به صورت عمده خریداری و تهیه نمایند و بسته سفر را از نظر قیمت، کیفیت و امنیت تدارک ببینند.

         یکی از مشکلات این صنعت این است که گاه با مازاد عرضه و یا مازاد تقاضا رو به رو می شود. اگرچه دلایل بسیاری نظیر فصلی بودن نسبی این صنعت عامل این عدم تعادل دربازار این محصولات است ولی با حضور تورگردان ها تا حدود ممکن این مشکل مهار می شود.عرضه کنندگان خرد محصولات گردشگری نظیر شرکت های هواپیمایی، راه آهن، هتل داران، صاحبان دهکده های تفرجگاهی و تفریحی برای ثبات بخشیدن به تقاضای محصولات خود به تورگردانان روی می آورند.

         از طرفی گاه دیده می شود که تورگردانان خود به جای بهره مندی از عناصر عرضه دیگر فعالین اقتصادی نسبت به عرضه خاص محصولات توریستی برای خود اقدام می کنند. مثلا تورگردانی ممکن است در یک مقصد گردشگری که با تقاضای نسبتا با ثبات موجه است راسا اقدام به ساخت یا خرید یک تاسیسات اقامتی (هتل) بنماید. توفیق تورگردان ها در کسب و کار خود به توانایی های آنها در ارائه بسته سفر مطابق میل متقاضیان باز می گردد.

         مثال عرضه بسته سفر به مشهد از سوی ستاد ثامن الائمه به صورت هوایی، ریلی، زمینی و با خدمات اقامتی متفاوت به منظور تطبیق با نیاز گروه های مختلف درآمدی متقاضی این سفر نمونه ای از این دست به شمار می رود.

         عمده ترین فعالیت تورگردانان به سه بخش اصلی برنامه های سفر تابستایپنی، زمستانی و فروش بسته حمل و نقل و اقامت تقسیم می شود. برخی تورگردانان تنها یکی از این گروه محصولات را عرضه می کنند. مثلا تورگردان خاصی ممکن است در عرضه برنامه سفرهای تعطیلات زمستانی فعالیت کند، در حالی که تورگردان دیگری به عرضه بسته های سفر متنوع تر نظیر سفر هوایی، دریایی، سفر با قطار و جز آن اقدام می کند. به دلیل طول بیشتر تعطیلات در تابستان و آزاد بودن اغلب اعضای خانواده در این ایام بیشترین عایدی تورگردانان از تورهای تابستانی است. تورگردانان برنامه تورهای ارزان قیمت (شامل حمل و نقل و اقامت) را معمولا به عنوان وسیله ای برای پوشش و تکمیل ظرفیت های خالی صندلی هواپیما و تخت هتل ها قلمداد می کنند. برای برخی تورگردانان حتی برنامه های سفر زمستانی نیز تا حدودی نقش بسته های ارزان قیمت سفر را ایفا می کنند.این مساله به خصوص در مورد تورگردان هایی که با انجام سرمایه گذاری ثابت نسبت به خرید هواپیما یا هتل و سایر تاسیسات اقامتی اقدام کرده اند بیشتر معنا پیدا می کند. در پاسخ به نیاز بخش های مختلفق بازار و به مرور زمان تورگردانان کوشیده اند تا خود را با نیازهای بازار منطبق سازند. مثلا برای افراد با درآمد متوسط بسته های تور با قیمت متعارف و برای طبقه بالای درآمدی حمل و نقل درجه یک و هتل های مجلل تدارک می بینند، یا برای جوانان و ماجراجویان بسته هایی همچون گذر از یک منطقه صحرایی در آفریقا و آسیا تدارک می بینند.

         شکل های ساده تورگردانی گاه توسط هتل ها و صاحبان اماکن اقامتی تدارک دیده می شود. آنها سفرهایی اغلب درون یا حومه شهری را برای مسافرانی که در هتل مربوطه اقامت کنند ندارک می بینند. این امر در اروپا از دهه هفتاد میلادی سابقه داشته است.

 

دفاتر خدمات مسافرتی و جهانگردی:

         دفاتر خدمات مسافرتی و جهانگردی به عنوان عنصری واسطه میان عرضه کنندگان اصلی خدمات همچون تورگردانان یا شرکت های حمل و نقل و هتل ها از یک سو و گردشگران متقاضی از طرف دیگر عمل می کنند. آنها در واقع پیشانی مواجهه نخستین متقاضیان با صنعت جهانگردی به شمار می روند. وظیفه یک واسطه در هر صنعتی آن است که شکل کالا و خدمات تولید آن صنعت را از صورتی که مورد نظر مشتری نیست به سکلی که او می تواند بهره مند  شود تبدیل کند. واسطه گر در صنعت گردشگری تنها آن موقع نسبت به خرید کالا یا خدمت از عرضه کننده اصلی اقدام می کند که مشتری سفارش آن را داده باشد. این ویژگی دارای دو حسن بزرگ برای واسطه است. نخست اینکه واسطه نیازمند سرمایه در گردش قابل ملاحظه ای برای خرید و انبار کردن نخواهد بود. دومین ویژگی آن است که واسطه در صنعت گردشگری تعهدی نسبت به کیفیت محصولی که برای مشتری از عرضه کننده اصلی تهیه کرده است ندارد و تعهدات مقابل مشتری همه بر عهده عرضه کننده اصلی است. به عنوان مثال دفتر خدمات مسافرتی به عنوان فروشنده بلیط یک شرکت هوایی، مسئولیتی در قبال تاخیر پروازها ندارد.

         در واقع نقش اصلی واسطه گردشگری (بخوانیم دفتر خدمات مسافرتی) فراهم کردن مکان و موقعیتی مناسب برای مراجعه مشتری است. ئظیفه چنین دفتری آماده سازی امکان ذخیره جا در یک برنامه تور، رزرو یک صندلی هواپیما یا تخت هتل و نظایر آن است. این دفتر همچنین منبعی بر اطلاعاتی برای مشتریان به حساب می آید.

         تنوع و دامنه خدماتی که از سوی دفتر خدمات مسافرتی ارائه می شود به ماهیت بازار پیش روی آن بستگی فراوان دارد.اما به هر حال این دفاتر عرضه کننده خدمات عمومی از قبیل تهیه و صدور بلیط هواپیما، قطار، کشتی، اتوبوس، کرایه اتومبیل در مقصد، ذخیره جا در هتلیا سایر امکانات اقامتی، عرضه بسته های سفر، استخدام راهنما و فعالیت های مکمل دیگری از قبیل انجام عملیات مربوط به صدور بیمه نامه سفر و در مواردی پیگری امورد روادید (ویزای) مسافران است.

         با توجه به کلیه نکات پیش گفته دفاتر خدمات مسافرت و جهانگردی نقش تسهیل کننده در کانال توزیع خدمات صنعت گردشگری و تدارک زمینه مناسب مواجهه متقاضیان و عرضه کنندگان (ایجاد بازار) را بر عهده دارند.

 

صنعت حمل و نقل:

         صنعت گردشگری حاصل مسافرت و اقامت مردم در خارج از مناطق بومی خود می باشد.فراهم بودن امکانات حمل و نقل مناسب، مطمئن، راحت و سریع و ارزان پیش شرط توسعه گردیگری جمعی است.زیرا گردشگران در تصمیمات خود دو عامل هزینه و زمان را مد نظر دارند. به همین دلیل در پنجاه سال گذشته سفرهای هوایی رونق بیشتری یافته چرا که از نظر زمان و هزینه  مقرون به صرفه تر است.آغاز و گسترش انواع سیستم های حمل و نقل از جمله جاده ای، ریلی و هوایی، همگی مدیون فعالیت های دیگری غیر از گردشگری مثل پست و باربری در بخش دولت بوده که در گذشته به صورت مستقل و یا همراه با مسافر انجام می شده است. همچنین توسعه حمل و نقل کمک های شایانی به امور تجارت و امور اجتماعی نموده است که ارتباط چندانی هم با صنعت گردشگری ندارد. در کشورهای صنعتی بزرگ بسیاری از کارگران در خارج از شهرهای صنعتی محل کار خود زندگی می کنند و هر روز فاصله بین خانه تا محل کار را با استفاده از وسایل حمل و نقل سریع مانند قطارهای تندرو طی می نمایند.بسیاری از شرکت های حمل و نقل هوایی موجب ارتباط بین مناطق دوردست با شهرهای صنعتی و تجاری بزرگ شده اند و امکان تبادل کالا و خدمات را بین این شهرها فراهم نموده اند.

         اغلب سیستم های حمل و نقل بسیار سرمایه بر هستند. در مورد خطوط آهن هزینه کلانی صرف ساخت و نگهداری مسیرها می شود. در سنعت حمل و نقل هوایی، تجهیز مجدد هواپیماها و استفاده از تکنولوژی های روز نیاز به سرمایه گذاری گسترده ای دارد. شرکت هایی که چند بار در روز یا هفته برنامه پرواز یا سفر دارند، در صورت استفاده کامل از ظرفیت خود با صرفه جویی ناشی از مقیاس موجه می شوند و هزینه های ثابت و سربار بالا بر روی تعداد بیشتری از برنامه های سفر سرشکن می گردد، در نتیجه هزینه هر سرنشین در طی مسیر کاهش می یابد.

 

حمل و نقل هوایی:

         در قرن بیستم با پیشرفت فناوری در صنایع هوایی، مسافرت با هواپیما رونق بیشتری یافت. پیشرفت تکنولوژی های هواپیمایی به خصوص با ساخت هواپیمای جت از سال های نخست دهه 1950 میلادی موجب کاهش هزینه سفر هر نفر در کیلومتر گردید. در سال 1970 معرفی هواپیماهای جت از نوع 747 ظرفیت حمل مسافر را تا 350 نفر افزایش داد، اگرچه از نظر ساخت پیشرفتی در ضنعت هواپیما رخ داده بود اما مشکلات بازاریابی را برای موسسات مسافربری افزایش داد. افزایش قیمت سوخت در سالهای 1970 میلادی بر شدت این مساله افزود. معرفی تورهای جمعی قدری از شدت مسال کاست. ارائه نرخ های خاص بلیط برای گرداندن تورهای مسافرتی و روش های قیمت گذاری متغیر از جمله؛ نرخ بلیط برای خرید رفت و برگشت از قبل1 و همچنین نرخ خاص بلیط برای مسافران در لیست انتظار2 موجب استفاده کامل از ظرفیت هواپیماها شد.

1. (APEX) Advance Purchase Excursion                                        2. Standby fare

همچنین اجاره دربست هواپیما1  توسط گردانندگان تورهای مسافرتی که به صورت موارد خاص انجام می شد و سپس صورت

زمان بندی شده ای به خود گرفتموجب شد که هواپیما به طور کامل در طی فصل یا اوقاتی از سال در اختیار گردانندگان تورها قرار گیرد.اجاره هواپیما به این روش موجب افزایش ضریب بار2 در هر هواپیما شد و هزینه سرانه هر مسافر را کاهش داد.

         عملیات مسافربری، حمل و نقل هوایی را می توان به سه دسته طبقه بندی کرد:

1. خدمات زمان بندی شده

2. خدمات غیر زمان بندی شده (مثل پروازهای دربستی)

3. خدمات تاکسی هوایی3

 

         هواپیماهای مختلف را نمی توان در بین برنامه های سفر متفاوت جا به جا کرد.بعضی هواپیماها قادر به پرواز در مسبر های کوتاه، بلند و یا متوسط هستند ولی نمی توانند به صورت ترکیبی پرواز کنند. شرکت های هواپیمایی همچنین باید در مورد ترکیب تعداد مسافر در بخش درجه یک 4 و بخش اقتصادی 5 تصمیم گیری کنند. واسطه ها در زمینه تامین بلیط برای مسافران در هنگام شلوغی و همچنین پوشش ظرفیتمازاد هواپیماها در هنگام کمبود مسافر نقش مهمی ایفا می کنند.آنها همچنین برای تورهای مسافرتی در نقش تثبیت کننده پرواز عمل می کنند. این گروه با خرید بلیت صندلی های فروش نرفته شرکت های هواپیمایی به صورت عمده و عرضه آنها خارج از سیستم رسمی با تخفیف های غیر مجاز اقدام می کنند.

 

وسایل حمل و نقل آبی:

           کلمه" آبی" در اینجا بدین منظور مورد استفاده قرار گرفته تا اشاره به وسایل حمل و نقلی داشته باشد که در دریاچه ها، رودخانه ها، و دریاها عمل جا به جایی بار و مسافر را انجام می دهند. در رابطه با خدمات حمل و نقل آبی یک طبقه بندی چهارگانه موجود است که شامل موارد زیر می باشد:

   1. سفرهای اقیانوس پیما

Cruise   2. گشت های دریایی        

Ferry   3. سفرهای کوتاه دریایی و یا خدمات گذرگاه آبی

   4. خدمات مسافربری راه های آبی داخلی

 

         خدمات مسافربری اقیانوس پیما که مسافررا از یک کشور به کشور دیگری جابه جا می کند در 50 سال گذشته کاهشی شدید داشته است.دلیل این مساله بسیار روشن می باشد از دهه 1950 میلادی که شاهد پیشرفت های چشم گیر تکنولوژی در صنعت حمل و نقل هوایی بوده ایم مسافربری از طریق آب ها دیگر تا مدت ها جاذبه خود را از دست داده بود، زیرا افزایش هزینه نیروی انسانی و هزینه بالای تعویض قطعاتاین گونه وسایل حمل و نقلی، کهنه و فرسوده بودن از یم طرف و از طرف دیگر قیمتی که مشتری بابت بلیط حاضر به پرداخت می باشد، موجب می شود که به سختی بتوان هزینه سرمایه گذاری این گونه وسایل را را در طی طول عمر آن جبران نمود.از جمله کشتی های در حال استفاده می توان به کشتی کویین الیزابت6 اشاره کرد که در اقیانوس اطلس شمالی مورد استفاده قرار می گیرد. از دهه 1950 میلادی شرکت های کشتی رانی تمرکز فعالیت خود را از سفرهای دریایی به گشت های دریایی تغییر داده اند. در ابتدا چنین تغییری دشوار به نظر می رسید، چون وسایل حمل و نقل مورد استفاده در آن زمان بسیار بزرگ بوده و استفاده از آنها برای چنین منظوری مقرون به صرفه نبود. ضمنا اندازه بزرگ آنها موجب شد که نتوان از این کشتی ها در بسیاری از بنادر و لنگرگاه ها استفاده کرد سرعت بالای آنها نیز موجب می شد تا به عنوان یک وسیله تفریحی و گشت زنی چندان مناسب نباشند. اگرچه استفاده از این گونه وسایل موجب کاهش مصرف سوخت می شد اما کارایی آنها را کاهش می داد.

         گشت های هوایی دریایی یکی از ندابیر خلاقی است که در زمینه حمل و نقل دریایی به کار گرفته شده است.این برنامه بدین صورت بود که مسافران برای استفاده از یک گشت دریایی قسمتی از سفر را با هواپیما طی می کردند. این بسته سفر موجب می شد که مسافران مدت طولانی را در دریا مصرف نکنند.

         برگزاری برنامه های موسیقی در این گونه سفرها متداول است بعضی اوقات جهت دیدار از مناطق باستانی ، پرورش گل ها و گیاهان و یا بازدید از فستیوال های خاص، برنامه هایی تنظیم می شوند.استفاده از کشتی های گذرگاهی در فاصله های کوتاه دریایی بسیار موفقیت آمیز بوده است.

 

  1. Chartering
  2. Load Factor
  3. Air Taxi
  4. First Class
  5. Economy
  6. Queen Elizabeth

 

این امر موجب رشد گردشگری در داخل منطقه و همچنین رشد تجارت شده است. این گونه وسایل حمل و نقل دریایی به طور معمول امکان این که گردشگران بتوانند اتومبیل شخصی خود را به سمت دیگر رودخانه یا خلیج یا دریاچه منتقل کنند را فراهم کرده اند. کشتی های گذرگاهی در ایران بر روی دریاچه ارومیه و میان بنادر خلیج فارس و جزایر کیش و قشم نیز در تردد هستند و مورد استقبال قرار گرفته اند. از سال 1968 شکل های جدیدی از وسایل حمل و نقل دریایی مثل هاورکرافت و هایدرفویل معرفی شده که جذابیت بیشتری برای افرادی دارد که به دنبال جاذبه های جدید می باشند.کشتیرانی و ارائه خدمات در مسیرهای کوتاه پرهزینه است به همین جهت سودآوری این صنعت در گرو استفاده کامل از ظرفیت های موجود و انجام فعالیت های اضافی برای ایجاد درآمد مثل فروش بعضی از اقلام کالا در حین سفر می باشد.عملیات فوق مسلزم ارائه خدمات 24 ساعته و استفاده بیشتر از ظرفیت و امکانات موجود است.

 

راه آهن:

          در نیمه اول قرن بیستم در بسیاری از کشورهای صنعتی امروز و به خصوص در اروپا قطار به عنوان وسیله حمل و نقل مهم نقش داشته است. در سال های 1970 ، 1980 بسیاری از قطارهای اروپا در جهت تامین نیاز بازار اقدام نمودند و تلاش شده تا نظر گردشگران را جلب نمایند در آن اوقات با اقزایش شدید نرخ سوخت تمایل برای استفاده از اتومبیل شخصی برای گذراندن تعطیلات کاهش یافت. شرکت های گردشگری می توانند با استفاده از جاذبه های گردشگری از امکانات راه آهن برای برگزاری برنامه های خود استفاده نمایند. این گردانندگان تورها قطار را به صورت چارتر کرایه می کنند. بسیاری از شرکت های راه آهن در اروپا با ارائه تخفیف های ویژه در مسیرهای به خصوص موجبات جلب مشتری را فراهم آورده اند. امروزه قطارهای سریع السیر مراکز شهرهای بزرگ را به هم متصل نموده است و از نظر زمان با هواپیما رقابت می کنند و از نظر راحتی بسیار بهبود یافته است.

         بسیاری از گردانندگان تورهای مسافرتی از این فرصت استفاده می کنند و برنامه های خود را تنظیم می کنند. یک شرکت  با استفاده از قطارهای سال 1930 اما با تشریفات خاص خدمات ارائه می کنند، قطارهای سبز وOrient Expressبه نام

سیمرغ در ایران نیز نمونه هایی از این دست هستند.

 

مسافرت با اتوبوس:

         این خدمات را می توان به صورت زیر طبقه بندی کرد:

 

1. مسیرهای سزیع السیر بین المللی و داخلی

2. اتوبوس های دربستی

3. اتوبوس های گردشی

4. خدمات انتقال مسافر از فرودگاه به هتل و برعکس

 

اتوبوس های مسیر طولانی گزینه ای ارزان قیمت پیش روی قطار و هواپیما می باشند. تعداد فزاینده ای از گردشگران از بخش های تفاوت بازار و معمولا تیپ جوان که به دنبال ارزانی هستند برای مسافرت اتوبوس را انتخاب می کنند. اگرچه بسیاری افراد سالخورده  ومسن تر نیز به دلایلی از جمله دسترسی راحت تر به ترمینال ها و حمل بار اضافی تهیه ساده بلیط و پذیرش ساده بار مسافر، خصوصا در مسافرت های برون مرزی از اتوبوس استفاده می کنند. در سطح بین المللی بعضی شرکت های

اتوبوسرانی به صورت قاره ای عمل می کنند.بدون توجه به اندازه  قاره ، شبکه های اتوبوسرانی ایجا شده به صورت داخل و برون مرزی فعالیت می کنند که به طور موثری مسافر را به کانادا و مکزیک جابه جا می کنند. هزینه به نسبت پایین، بهبود کیفیت راه ها، مدرن شدن اتوبوس ها و جذابیت های مسیر از عناصری هستند که تقاضا برای استفاده از اتوبوس در سفرهای طولانی و بین المللی را تقویت نموده اند.

 

اتومبیل های شخصی:

         در انگلیس این پدیده بعد ازدهه 1950 اتفاق افتاد و تاثیر عمده ای بر اتوبوسرانی و قطار داشته و برای خانواده ها آزادی عمل بیشتری به دنبال داشته است. نه تنها هزینه های روزمره اتومبیل شخصی کمتر شده بلکه مالکین اتومبیل ها کمتر هزینه های غیر مستقیم مثل استهلاک و خرابی ها را در نظر می گیرند. تاثیر این عامل بر صنعت گردشگری قابل توجه بوده است. صنعت هتل داری نیز نسبت به این تغییرات واکنش مساعد نشان داده است. و متل ها و هتل های ترانزیت و رستوران و کافه تریا های بین راهی ایجاد شده است تا نیاز گردشگران را به طور موثری تامین نماید. امکانات چادرزنی و استفاده از ماروان با رونق استفاده از اتومبیل های شخصی توسعه یافته است. میل به آزادی عمل و انعطاف پذیری بیشتردر هنگام مسافرت موجب افزایش استفاده از اتومبیل شخصی شده است.این الگو تراکم ترافیک و آلودگی هوا را تشدید می کند.

 

 

شرکت های کرایه اتومبیل:

         این شرکت ها خدماتی را ارائه می دهند تا تجار و افرادی که برای انجام امور اداری و حرفه ای خود مسافرت می کنند و همچنین گردشگرانی که اتومبیل شخصی خود را در سفر همراه ندارند از جمله کسانی که سفر آنها به دلیل صرفه جویی در زمان با هواپیما تنظیم شده است بتوانند آزادی عمل بیشتری در مقصد داشته و سفری پرماجرا و فارغ از محدودیت ها به دلخواه خود داشته باشند.

 

 

 


comment نظرات ()